Tăng huyết áp (THA) là một bệnh lý mạn tính khi áp lực của máu tác động lên thành động mạch tăng cao kéo dài. Bệnh thường tiến triển âm thầm nhưng lại gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, thậm chí tử vong. Mặc dù vậy, bệnh THA có thể phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả nhờ thay đổi lối sống.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính đến năm 2024, có khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành trong độ tuổi 30–79 trên toàn cầu mắc THA, chiếm khoảng 33% dân số nhóm tuổi này. Trong đó, gần 2/3 số người mắc bệnh sống tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Đáng chú ý, khoảng 600 triệu người chưa biết mình mắc THA, trong khi chỉ khoảng 630 triệu người được chẩn đoán và đang điều trị THA.
Nhân viên Trạm y tế xã Trị An đo huyết áp cho bệnh nhân.
Tại Việt Nam, theo nghiên cứu của Viện Tim mạch Việt Nam, hiện có 25% dân số mắc bệnh về tim mạch và THA. Đặc biệt, trong những năm gần đây, bệnh THA đang có xu hướng trẻ hóa. Tỷ lệ THA của những người từ 25 tuổi trở lên ở Việt Nam đã là 47%. Tại Đồng Nai, năm 2025 có gần 165 ngàn người được phát hiện THA.
THA không được điều trị và kiểm soát tốt sẽ dẫn đến tổn thương nặng các cơ quan đích và gây các biến chứng nguy hiểm như tai biến mạch não, nhồi máu cơ tim, phình tách thành động mạch chủ, suy tim, suy thận… thậm chí dẫn đến tử vong.
Yếu tố nguy cơ gây bệnh THA
Yếu tố nguy cơ gây bệnh THA được chia thành 2 nhóm là yếu tố không thay đổi được và yếu tố thay đổi được.
Nhóm yếu tố nguy cơ không thay đổi được bao gồm tuổi (tuổi càng cao càng dễ mắc THA); giới (một số nghiên cứu chỉ ra nam giới có tỷ lệ mắc THA cao hơn so với nữ giới); di truyền (gia đình có người mắc THA thì khả năng mắc cao hơn).
Nhóm yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được bao gồm chế độ dinh dưỡng không hợp lý (ăn quá nhiều muối, nhiều đường, ăn ít trái cây và rau quả); thiếu vận động thể lực; hút thuốc lá, thuốc lào; uống nhiều rượu bia; thừa cân hoặc béo phì và mắc các bệnh lý đi kèm như đái tháo đường, rối loạn mỡ máu. Hiện nay, toàn cầu hóa và đô thị hóa, sự thay đổi môi trường là những tác nhân làm gia tăng lối sống không lành mạnh này.
Thay đổi lối sống để phòng và kiểm soát tăng huyết áp
Theo WHO, 80% bệnh tim mạch giai đoạn đầu (trong đó có THA), đột quỵ và đái tháo đường týp 2 và trên 40% ung thư có thể được phòng ngừa được thông qua thực hành lối sống lành mạnh.
Thay đổi hành vi, lối sống có hại cho sức khỏe bằng các hành vi lối sống lành mạnh, có lợi không chỉ giúp phòng ngừa THA ở người chưa bị THA, giúp làm chậm và phòng dùng thuốc ở người THA độ I mà còn giúp làm giảm huyết áp ở người THA đang điều trị thuốc, giảm liều và tác dụng phụ của thuốc.
Chính vì thế, người dân hãy tích cực thay đổi lối sống để phòng và kiểm soát THA, cụ thể như sau:
Thực hành chế độ dinh dưỡng lành mạnh:
Ăn giảm muối: chỉ nên ăn dưới 5g muối/ngày (tương đương dưới 1 thìa cà phê muối/ngày). Nếu không tính chính xác được lượng muối ăn vào, nên giảm một nửa lượng muối thường dùng khi nấu và không chấm thêm muối mắm khi ăn. Tránh ăn các thức ăn chế biến sẵn, các thực phẩm chứa nhiều muối như cà muối, dưa muối…
Hạn chế tiêu thụ thực phẩm và đồ uống có chứa nhiều đường: như nước ngọt, nước quả có đường hoặc nước ép quả cô đặc, các loại trà có đường, sữa có đường, bánh, kẹo, chè, kem...
Tăng cường ăn rau, quả tươi, bằng cách: luôn luôn đưa rau vào các bữa ăn; ăn đa dạng rau, củ, quả; chế biến thành các món ăn phối hợp đa dạng nhiều loại rau, quả;…
Không hút thuốc lá, thuốc lào.
Duy trì cân nặng hợp lý: ăn uống vừa phải, không ăn nhiều mỡ, tránh đồ ăn nhanh, theo dõi cân nặng thường xuyên để duy trì cân nặng lý tưởng với chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 18,5 đến 22,9 kg/m2.
Tăng cường vận động thể lực: những môn thể dục thể thao phù hợp với người THA là đi bộ, đạp xe, bơi,... nên tập đều đặn khoảng 30-60 phút mỗi ngày. Các môn tập tạ, lặn dưới nước, leo núi không nên tập.
Hạn chế uống rượu, bia: Để giảm thiểu nguy cơ đối với sức khỏe, người dân không nên uống quá hai đơn vị cồn/ngày với nam, một đơn vị cồn/ngày đối với nữ và không uống quá 5 ngày/tuần. Trong đó, một đơn vị cồn tương đương với 3/4 chai hoặc 3/4 lon bia 330 ml (5%); một chai hoặc một lon nước trái cây/cider/strongbow có cồn loại 330ml (4,5%); một cốc bia hơi 330 ml (4%); một ly rượu vang 100 ml (13,5%) hoặc một ly nhỏ/cốc nhỏ rượu mạnh 40 ml (30%).
Ngoài ra, việc phát hiện sớm bệnh THA cũng góp phần kiểm soát và điều trị kịp thời, giúp giảm tổn thương cơ quan đích (tim, não, thận) và hạn chế biến chứng nguy hiểm. Do đó, người dân cần chủ động kiểm tra huyết áp hàng năm.
ThS.BS.Hồ Thị Hồng