Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mới đây đã khuyến nghị chuyển đổi vắc-xin cúm mùa từ Tứ giá (4 chủng) sang Tam giá (3 chủng) sau nhiều năm không ghi nhận sự lưu hành tự nhiên của một dòng vi rút cúm B/Yamagata. Việc thay đổi này đang thu hút sự quan tâm của người dân, đặc biệt là băn khoăn liệu “ít đi một chủng” có làm giảm khả năng bảo vệ hay không. TS.BS Ngũ Duy Nghĩa – Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương chia sẻ về cơ sở khoa học, ý nghĩa của sự điều chỉnh này và những khuyến cáo đối với cộng đồng.
Thưa Tiến sĩ, gần đây Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã có khuyến nghị mới nhất về việc chuyển đổi vắc-xin phòng cúm từ Tứ giá (4 chủng) sang Tam giá (3 chủng). Xin Tiến sĩ giải thích rõ hơn về cơ sở khoa học và dịch tễ của sự thay đổi này?
TS.BS Ngũ Duy Nghĩa: Trước đây, vắc xin cúm mùa tứ giá được thiết kế để phòng ngừa 4 chủng vi rút cúm, gồm 2 chủng cúm A (A/H1N1 và A/H3N2) và 2 dòng cúm B là B/Victoria và B/Yamagata. Tuy nhiên, từ đầu đại dịch COVID-19 đến nay, các hệ thống giám sát cúm toàn cầu của WHO không còn ghi nhận sự lưu hành tự nhiên của dòng cúm B/Yamagata. Chủng này gần như đã biến mất khỏi cộng đồng trên phạm vi toàn cầu trong nhiều năm liên tiếp.
Dựa trên các bằng chứng dịch tễ học và dữ liệu giám sát vi rút cúm toàn cầu, WHO đã khuyến nghị loại bỏ thành phần B/Yamagata khỏi công thức vắc xin cúm mùa. Vì vậy, vắc xin cúm mùa hiện nay được chuyển sang dạng tam giá, bao gồm: A(H1N1)pdm09; A(H3N2); B/Victoria. Đây là 3 chủng đang thực sự lưu hành và gây bệnh cho người hiện nay.
Việc thay đổi này không phải là cắt giảm bảo vệ mà là cập nhật công thức vắc xin dựa trên thực tế dịch tễ học, tương tự như việc mỗi năm WHO đều cập nhật chủng virus cúm phù hợp với tình hình lưu hành trên thế giới.
Nhiều người dân có tâm lý băn khoăn liệu vắc-xin Tam giá (ít đi 1 chủng) thì khả năng bảo vệ có bị giảm sút so với vắc-xin Tứ giá hay không. Tiến sĩ có thể làm rõ vấn đề này để giải tỏa lo lắng cho cộng đồng?
TS.BS Ngũ Duy Nghĩa: Đây là băn khoăn rất phổ biến của người dân khi nghe nói vắc xin từ 4 chủng vi rút chuyển xuống còn 3 chủng. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là số lượng chủng nhiều hay ít mà là các chủng có còn lưu hành và gây bệnh trong cộng đồng hay không. Hiện nay, dòng vi rút cúm B/Yamagata không còn được ghi nhận lưu hành tự nhiên trên thế giới trong nhiều năm. Do đó, việc tiếp tục đưa chủng này vào vắc xin không mang lại thêm lợi ích bảo vệ đáng kể. Ngược lại, khi tập trung vào 3 chủng đang lưu hành thực tế, vắc xin tam giá vẫn duy trì hiệu quả phòng bệnh đối với các chủng cúm mùa hiện nay. Nói cách khác, chúng ta không nên hiểu rằng “ít đi một chủng là giảm hiệu quả”.
Đây thực chất là sự điều chỉnh khoa học để vắc xin phù hợp hơn với tình hình dịch tễ hiện tại. Điều quan trọng nhất vẫn là tiêm phòng hằng năm, bởi vi rút cúm liên tục biến đổi và các chủng lưu hành có thể thay đổi theo từng mùa.
Việc chuyển đổi sang vắc-xin Tam giá có ảnh hưởng gì trong công tác sản xuất, cung ứng và độ an toàn khi tiêm chủng tại Việt Nam hiện nay?
TS.BS Ngũ Duy Nghĩa: Việc chuyển đổi sang vắc xin tam giá được thực hiện theo khuyến nghị của WHO và đang được nhiều nhà sản xuất vắc xin trên thế giới triển khai. Đối với công tác sản xuất, việc loại bỏ một thành phần vi rút không còn lưu hành giúp quy trình sản xuất đơn giản hơn, đồng thời tập trung nguồn lực vào các chủng thực sự cần thiết. Về cung ứng, sự thay đổi này không gây gián đoạn đối với hoạt động tiêm chủng. Người dân vẫn có thể tiếp cận các loại vắc xin cúm mùa được cấp phép lưu hành và bảo đảm chất lượng. Về độ an toàn, không có bằng chứng cho thấy việc chuyển từ vắc xin cúm tứ giá sang tam giá làm thay đổi hồ sơ an toàn của vắc xin. Các loại vắc xin cúm được cấp phép đều phải trải qua quá trình đánh giá nghiêm ngặt về chất lượng, tính an toàn và hiệu quả trước khi đưa vào sử dụng. Do đó, người dân có thể hoàn toàn yên tâm khi sử dụng các loại vắc xin cúm mùa được Bộ Y tế cấp phép lưu hành.
Tiến sĩ đánh giá thế nào về diễn biến dịch tễ cúm mùa tại Việt Nam thời gian qua và nguy cơ bùng phát trong thời gian tới nếu tỷ lệ bao phủ vắc-xin không đạt kỳ vọng?
TS.BS Ngũ Duy Nghĩa: Cúm mùa vẫn là một trong những bệnh truyền nhiễm phổ biến nhất tại Việt Nam. Hằng năm, các chủng cúm A(H1N1), A(H3N2) và cúm B vẫn tiếp tục lưu hành và gây ra các đợt gia tăng số mắc ở nhiều địa phương, đặc biệt vào thời điểm giao mùa hoặc mùa đông - xuân ở miền Bắc. Mặc dù phần lớn các trường hợp cúm có thể tự hồi phục, nhưng bệnh vẫn có thể gây biến chứng nặng như viêm phổi, suy hô hấp, nhập viện và tử vong ở các nhóm nguy cơ cao như: Người cao tuổi; Trẻ nhỏ; Phụ nữ mang thai; Người mắc bệnh mạn tính; Người suy giảm miễn dịch. Nếu tỷ lệ bao phủ vắc xin thấp, số người cảm nhiễm trong cộng đồng sẽ tăng lên, dẫn đến nguy cơ gia tăng số ca mắc bệnh cúm theo mùa, làm gia tăng gánh nặng cho hệ thống y tế và ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập, lao động sản xuất của người dân. Do đó, tiêm vắc xin phòng cúm vẫn là biện pháp dự phòng hiệu quả và kinh tế nhất để giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng do cúm.
Thông điệp cốt lõi mà Tiến sĩ muốn gửi gắm tới người dân về việc cập nhật và tiêm phòng vắc-xin cúm mùa hàng năm (đặc biệt là vắc-xin theo khuyến cáo hiện nay của WHO) là gì?
TS.BS Ngũ Duy Nghĩa: Từ góc độ chuyên môn, tôi mong muốn nhấn mạnh một số thông điệp chính gửi tới người dân như sau:
Thứ nhất, cúm mùa không phải là bệnh cảm lạnh thông thường. Bệnh có thể gây biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt ở người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền.
Thứ hai, vi rút cúm luôn biến đổi theo thời gian. Vì vậy, vắc xin cúm cần được cập nhật thường xuyên theo số liệu giám sát, khuyến nghị của WHO và người dân nên tiêm nhắc lại hằng năm để duy trì khả năng bảo vệ.
Thứ ba, việc chuyển từ vắc xin tứ giá sang tam giá là quyết định dựa trên các bằng chứng khoa học và dữ liệu giám sát dịch tễ toàn cầu. Người dân có thể yên tâm rằng các loại vắc xin cúm đang được sử dụng hiện nay vẫn bảo vệ hiệu quả trước các chủng cúm đang lưu hành. Tiêm vắc xin cúm hằng năm, đúng loại vắc xin được khuyến cáo, để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng trước bệnh cúm mùa.
Thực hiện: Trung tâm Truyền thông – Giáo dục sức khỏe Trung ương