Bại liệt là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút bại liệt gây ra, lây truyền từ người sang người chủ yếu qua đường tiêu hóa. Bệnh có khả năng lây lan nhanh, gây dịch trong cộng đồng và có thể dẫn đến tử vong hoặc để lại di chứng liệt không hồi phục, tàn tật suốt đời.
Tình hình bệnh bại liệt hiện nay
Trong năm 2025, bệnh bại liệt được ghi nhận tại 6 quốc gia gồm Afghanistan, Pakistan, Mozambique, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guiana thuộc Pháp và Guinea. Riêng tại Lào, tháng 8-2025 ghi nhận 1 trường hợp liệt mềm cấp và 2 trẻ khỏe mạnh có kết quả dương tính với vi rút bại liệt tại tỉnh Savannakhet, giáp biên giới tỉnh Quảng Trị. Đến tháng 4 và 5-2026, nước này tiếp tục ghi nhận 2 trường hợp liệt mềm cấp nhiễm vi rút bại liệt tại huyện Mok, tỉnh Xiangkhouang, giáp tỉnh Nghệ An; trong đó có các trường hợp là trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ.
Tiêm vắc xin có thành phần bại liệt cho trẻ tại CDC Đồng Nai.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), chỉ cần ghi nhận từ một trường hợp bại liệt được khẳng định bằng xét nghiệm, quốc gia đó được xem là đang có dịch bại liệt. Nguy cơ dịch có thể lan rộng nếu tỷ lệ tiêm và uống vắc xin bại liệt dưới mức tiêu chuẩn đặt ra. WHO nhấn mạnh các quốc gia cần khẩn trương phối hợp triển khai các biện pháp phòng, chống dịch nhằm ngăn chặn bệnh bại liệt quay trở lại. Đồng thời, WHO cảnh báo nguy cơ bệnh bại liệt xâm nhập vào Việt Nam ở mức cao và khuyến cáo các quốc gia có chung biên giới với Lào (gồm Việt Nam, Campuchia và Thái Lan) tăng cường giám sát, đáp ứng và phòng, chống dịch.
Việt Nam được WHO công nhận thanh toán bệnh bại liệt từ năm 2000. Tuy nhiên, trước tình hình dịch bệnh tại Lào, các tỉnh, thành phố đã đánh giá nguy cơ theo hướng dẫn của WHO dựa trên nguy cơ xâm nhập và tính cảm nhiễm của cộng đồng. Theo kết quả đánh giá, Đồng Nai là một trong ba tỉnh có nguy cơ cao.
Để phòng, chống nguy cơ bệnh bại liệt xâm nhập và lây lan, góp phần bảo vệ thành quả thanh toán bệnh bại liệt mà Việt Nam đã duy trì nhiều năm qua, mỗi người dân cần thực hiện tốt các biện pháp phòng bệnh.
Các biện pháp phòng bệnh bại liệt
Biện pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh bại liệt là tiêm vắc xin đầy đủ, đúng lịch cho trẻ.
Vi rút bại liệt có 3 týp: týp 1, týp 2 và týp 3. Hiện nay, vắc xin bại liệt đường uống (phòng týp 1 và 3) và vắc xin bại liệt đường tiêm (phòng týp 1, 2 và 3) được triển khai miễn phí cho trẻ trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng.
Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch, ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh cũng như hạn chế sự lưu hành của vi rút bại liệt trong cộng đồng. Việc đưa trẻ đi tiêm đúng lịch, tiêm đủ các mũi và tiêm bù đối với trẻ chưa được tiêm đủ là yếu tố quyết định để duy trì miễn dịch cộng đồng và ngăn chặn bệnh quay trở lại.
* Lịch tiêm /uống vắc xin phòng bại liệt trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng hiện nay như sau:
Vắc xin bại liệt uống OPV: Trẻ uống lần 1 khi đủ 2 tháng tuổi; lần 2 cách lần 1 ít nhất 1 tháng; lần 3 cách lần 2 ít nhất 1 tháng.
Vắc xin bại liệt tiêm IPV: tiêm lần 1 khi trẻ đủ 5 tháng tuổi; tiêm lần 2 khi trẻ đủ 9 tháng tuổi. Trường hợp trẻ tiêm mũi 1 chậm, mũi 2 cần được tiêm cách mũi 1 ít nhất 1 tháng.
Bên cạnh tiêm chủng, người dân cần thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường. Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng; sử dụng nguồn nước sạch; ăn chín, uống chín; sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh; thu gom, xử lý phân đúng quy định. Đồng thời, cần vệ sinh, lau rửa thường xuyên đồ chơi, dụng cụ học tập, bàn ghế, sàn nhà và các bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc bằng xà phòng hoặc các chất tẩy rửa phù hợp.
Đồng thời, cha mẹ và người chăm sóc trẻ cũng cần nhận biết sớm các dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh bại liệt như sốt, đau đầu, buồn nôn, đau cơ, cứng gáy, yếu chi hoặc xuất hiện tình trạng liệt mềm cấp. Khi phát hiện trẻ có các biểu hiện trên, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay để được xử trí kịp thời; tuyệt đối không tự ý điều trị tại nhà.
Bại liệt là bệnh nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa được. Mỗi gia đình hãy chủ động đưa trẻ đi tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch; thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường; phối hợp với ngành y tế trong công tác giám sát, phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ để bảo vệ trẻ em, bảo vệ cộng đồng và giữ vững thành quả thanh toán bệnh bại liệt tại Việt Nam.
ThS.BS. Hồ Thị Hồng