Bệnh do vi-rút Nipah hiện đang trở thành tâm điểm chú ý trên bản đồ dịch tễ học thế giới bởi tỷ lệ tử vong cao và những biến chứng thần kinh nặng nề. Dù hiện tại Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh, nhưng trước bối cảnh giao thương quốc tế rộng mở, việc chủ động nhận diện và phòng ngừa là ưu tiên hàng đầu của ngành y tế. Để giúp người dân hiểu rõ hơn về mức độ nguy hiểm cũng như kịch bản ứng phó tại địa phương, chúng tôi đã có cuộc trao đổi nhanh với BS.CKI Trần Xuân Dũng - Trưởng khoa Kiểm dịch y tế quốc tế, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Đồng Nai.
PV: Thưa bác sĩ, xin ông cho biết rõ hơn về căn bệnh do vi-rút Nipah gây ra và tại sao nó lại được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm?
*BS.CKI Trần Xuân Dũng: Vi-rút Nipah (NiV) thuộc họ Paramyxoviridae, là loại vi-rút RNA gây ra bệnh truyền nhiễm nguy hiểm thuộc nhóm A. Đây là một loại vi-rút zoonotic, tức là lây truyền từ động vật sang người.
Vi-rút Nipah được coi là “sát thủ” thầm lặng vì diễn tiến bệnh cực kỳ nhanh và tỷ lệ tử vong rất cao, dao động từ 40% đến 75%. Chỉ sau khoảng 24 đến 48 giờ kể từ khi xuất hiện các triệu chứng thần kinh, người bệnh có thể rơi vào hôn mê sâu do viêm não cấp tính. Đặc biệt, người sống sót sau nhiễm bệnh thường phải gánh chịu di chứng thần kinh nặng nề như suy giảm trí nhớ, co giật hoặc viêm não tái phát sau nhiều năm - một đặc điểm hiếm gặp ở các loại vi rút khác.
Các giai đoạn của bệnh do vi-rút Nipah
Về cơ chế lây lan, vật chủ tự nhiên của vi-rút là loài dơi ăn quả. Từ dơi, vi-rút có thể lây sang động vật trung gian như lợn, chó, mèo.... Con người nhiễm bệnh khi tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết (máu, nước tiểu, nước bọt) của động vật bị bệnh, hoặc tiêu thụ thực phẩm dính chất dịch của chúng như trái cây bị dơi cắn, nhựa cây chà là tươi. Đáng chú ý, vi-rút này có khả năng lây truyền từ người sang người thông qua tiếp xúc gần với dịch tiết cơ thể của bệnh nhân.
PV: Hiện nay bệnh Nipah đang bùng phát trở lại tại một số quốc gia trong khu vực. Ông đánh giá như thế nào về nguy cơ xâm nhập của loại vi-rút này vào địa bàn tỉnh Đồng Nai?
* BS.CKI Trần Xuân Dũng: Vâng, như chúng ta đã biết, cuối tháng 1 vừa qua, Tổ chức Y tế thế giới đã nâng mức cảnh báo toàn cầu sau khi ghi nhận các cụm dịch lây lan nhanh tại Nam Á. Tại Bangladesh và Ấn Độ, hàng chục ca mắc mới trên người được ghi nhận với tỷ lệ tử vong có thể lên đến 75%. Đáng lo ngại, biến chủng mới có độc lực mạnh hơn, gia tăng khả năng lây truyền trực tiếp từ người sang người. Tại các nước láng giềng gần với Việt Nam (Campuchia, Thái Lan, Indonesia và Philippines), vi-rút Nipah cũng đã được phát hiện lưu hành trên các đàn dơi ăn quả, tạo ra áp lực dịch tễ rất lớn cho toàn khu vực.
Con đường lây truyền của vi-rút Nipah
Dù Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh, nhưng nguy cơ xâm nhập vào Đồng Nai luôn hiện hữu vì đây là địa bàn có sự giao thương và di biến động dân cư rất lớn. Chúng ta có đường biên giới đường bộ dài, có 3 cửa khẩu (1 quốc tế, 2 cửa khẩu chính) với lưu lượng hành khách và hàng hóa nhập cảnh rất đông, đặc biệt là tại cửa khẩu quốc tế Hoa Lư. Bên cạnh đó, các tuyến đường thủy nội địa và quốc tế cũng là những cửa ngõ tiềm ẩn nguy cơ.
Hơn nữa, dự án Sân bay quốc tế Long Thành sắp đi vào hoạt động sẽ biến Đồng Nai thành một điểm trung chuyển hàng không khổng lồ của khu vực. Khi đó, hành khách từ các quốc gia đang có dịch lưu hành như Ấn Độ, Bangladesh hay các nước Đông Nam Á có thể mang theo mầm bệnh xâm nhập vào nội địa chỉ trong vài giờ bay. Do đó, nếu không kiểm soát tốt ngay từ cửa ngõ, nguy cơ bùng phát dịch trong cộng đồng là rất lớn.
PV: Trước những nguy cơ đó, CDC Đồng Nai đã chuẩn bị kịch bản ứng phó như thế nào để giám sát và xử lý sớm các trường hợp nghi ngờ ngay tại cửa khẩu?
* BS.CKI Trần Xuân Dũng: Thực hiện chỉ đạo của Bộ Y tế và Sở Y tế, chúng tôi đã xây dựng Kế hoạch số 16/KH-KSBT về đáp ứng các tình huống dịch bệnh vi-rút Nipah năm 2026.
Chiến lược của chúng tôi là giám sát “từ xa đến gần”. Tại các cửa khẩu, lực lượng kiểm dịch y tế quốc tế thực hiện trực chiến 24/24 giờ. Chúng tôi sử dụng máy đo thân nhiệt từ xa để sàng lọc hành khách và kết hợp quan sát lâm sàng (như nhịp thở, sắc mặt, dáng đi…) để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.
Nếu phát hiện ca nghi nhiễm (có sốt, đau đầu, hoặc có yếu tố dịch tễ đi từ vùng dịch), chúng tôi sẽ kích hoạt ngay kịch bản ứng phó gồm 3 bước: Một là, cách ly y tế tạm thời 100% các trường hợp nghi ngờ ngay tại khu vực cửa khẩu. Hai là, điều tra dịch tễ nhanh, lập danh sách người tiếp xúc gần và các lực lượng chức năng tại cửa khẩu. Ba là, phối hợp liên ngành, kích hoạt cơ chế phối hợp với Hải quan, Biên phòng, Cảng vụ để kiểm soát nghiêm ngặt phương tiện và hàng hóa liên quan.
Đặc biệt, CDC Đồng Nai đã ký kết Bản hợp tác ghi nhớ với các đơn vị giáp ranh như Trung tâm Y tế khu vực Lộc Ninh, Bù Đốp. Chúng tôi cam kết chia sẻ thông tin dịch bệnh liên tục và sẵn sàng điều động đội đáp ứng nhanh chi viện nhân lực, nguồn lực trong các tình huống khẩn cấp tại khu vực giáp ranh biên giới.
PV: Thưa bác sĩ, hiện vi-rút Nipah vẫn chưa có vắc-xin hay thuốc điều trị đặc hiệu, ông có khuyến cáo gì để người dân chủ động phòng ngừa?
*BS.CKI Trần Xuân Dũng: Đúng vậy, hiện nay việc điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ triệu chứng vì chưa có thuốc đặc trị, cũng chưa có vắc-xin phòng ngừa vi-rút Nipah. Do đó, ý thức của người dân là “lá chắn” quan trọng nhất.
Chúng tôi khuyến cáo bà con:
- Tuyệt đối không ăn trái cây bị dơi cắn hoặc có dấu hiệu bị động vật gặm nhấm; không uống nhựa cây tươi chưa qua chế biến.
- Thực hiện “ăn chín, uống sôi”, rửa sạch và gọt vỏ trái cây kỹ lưỡng trước khi sử dụng.
- Hạn chế tiếp xúc gần với các loài động vật hoang dã, đặc biệt là dơi ăn quả. Nếu phải tiếp xúc với gia súc, cần đeo khẩu trang, găng tay và rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó.
- Khai báo y tế trung thực: Đối với người đi từ vùng dịch trở về, trong vòng 14 ngày nếu có các triệu chứng như sốt, đau đầu, mệt mỏi... cần đến ngay cơ sở y tế và thông báo rõ tiền sử đi lại để được tư vấn, sàng lọc kịp thời.
Về công tác kiểm dịch y tế, chúng tôi đã và sẽ nỗ lực hết mình để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao, đảm bảo an ninh y tế cho tỉnh nhà và cộng đồng.
Xin cảm ơn bác sĩ!
Thiên Thanh (Thực hiện)