Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, kéo theo nhiều thách thức trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, đặc biệt là tình trạng mắc nhiều bệnh mạn tính, suy giảm vận động và khả năng tự chăm sóc. Làm thế nào để người cao tuổi không chỉ sống lâu mà còn sống khỏe, sống độc lập và hạnh phúc? BS.CKII Nguyễn Thị Bích Vân, Trưởng khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện ĐK Đồng Nai chia sẻ những khuyến cáo thiết thực giúp nâng cao chất lượng cuộc sống người cao tuổi.
PV: Thưa bác sĩ, những bệnh lý nào thường gặp nhất ở người cao tuổi hiện nay? Các bệnh này ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh?
* Ở người cao tuổi, nhóm bệnh thường gặp nhất là các bệnh không lây nhiễm, đặc biệt là các bệnh mạn tính. Trong đó phổ biến nhất là tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim, rối loạn nhịp tim, đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, thoái hóa khớp, loãng xương, rối loạn tiền đình, suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ và trầm cảm.
Các bệnh lý này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động đáng kể đến khả năng sinh hoạt và chất lượng cuộc sống của người cao tuổi. Chẳng hạn, các bệnh tim mạch có thể gây mệt mỏi, khó thở, đau ngực, làm giảm khả năng vận động. Thoái hóa khớp và loãng xương khiến người bệnh đau nhức kéo dài, hạn chế đi lại, tăng nguy cơ té ngã và gãy xương. Trong khi đó, suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ hoặc trầm cảm lại ảnh hưởng đến khả năng nhận thức, giao tiếp, làm người bệnh dễ mặc cảm, bi quan và ngày càng phụ thuộc vào sự chăm sóc của gia đình.
Gia đình nhiều thế hệ cùng trò chuyện vui vẻ (hình minh họa).
Một thực tế khá phổ biến là nhiều người cao tuổi mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính, nên phải sử dụng nhiều loại thuốc trong thời gian dài. Điều này làm tăng nguy cơ tương tác thuốc, tác dụng không mong muốn và nguy cơ phải nhập viện do các biến chứng.
Vì vậy, mục tiêu điều trị ở người cao tuổi không chỉ là kiểm soát tốt các chỉ số bệnh lý, mà còn hướng đến việc nâng cao chất lượng cuộc sống. Điều quan trọng là giúp người bệnh duy trì khả năng vận động, ăn uống và ngủ nghỉ tốt, hạn chế chóng mặt, té ngã, có thể tự chăm sóc bản thân, sống độc lập lâu hơn và luôn giữ được tinh thần lạc quan, tích cực trong cuộc sống.
PV: Người cao tuổi nên khám sức khỏe định kỳ với tần suất như thế nào? Những dấu hiệu nào cảnh báo cần đến cơ sở y tế ngay để được thăm khám và điều trị kịp thời thưa bác sĩ?
*Đối với người cao tuổi, việc khám sức khỏe định kỳ đóng vai trò rất quan trọng trong phát hiện sớm bệnh tật và theo dõi các yếu tố nguy cơ. Thông thường, người cao tuổi nên khám sức khỏe tổng quát ít nhất 6 tháng một lần, ngay cả khi chưa có biểu hiện bất thường. Riêng những người đang mắc các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc bệnh thận mạn cần tái khám đúng lịch hẹn của bác sĩ. Tùy theo tình trạng bệnh, thời gian tái khám có thể là mỗi tháng, hai tháng hoặc ba tháng một lần để kiểm soát bệnh hiệu quả và điều chỉnh phác đồ điều trị khi cần thiết.
Bên cạnh việc khám định kỳ, người cao tuổi và người thân cũng cần nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường để đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời. Những triệu chứng cần đặc biệt lưu ý gồm: đau ngực, khó thở, yếu hoặc liệt tay chân, méo miệng, nói khó, lú lẫn đột ngột, ngất, té ngã, sốt cao kéo dài, ăn uống kém nhiều ngày, sụt cân không rõ nguyên nhân, phù chân, tiểu ít, đau bụng dữ dội, nôn ói kéo dài, huyết áp tăng quá cao hoặc đường huyết tăng hoặc hạ bất thường.
Điều đáng lưu ý là ở người cao tuổi, nhiều bệnh lý thường biểu hiện không điển hình. Chẳng hạn, khi bị nhiễm trùng, người bệnh có thể không sốt cao mà chỉ có biểu hiện mệt mỏi, lơ mơ, ăn uống kém hoặc giảm khả năng sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, gia đình không nên chủ quan trước những thay đổi dù rất nhỏ về sức khỏe hoặc tinh thần của người cao tuổi. Việc phát hiện sớm và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị, hạn chế biến chứng và góp phần duy trì chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.
PV: Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc và phải sử dụng nhiều loại thuốc. Vậy người bệnh và người thân cần lưu ý những gì để sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả?
* Đây là một vấn đề rất quan trọng trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Do thường mắc nhiều bệnh mạn tính cùng lúc, người cao tuổi phải sử dụng nhiều loại thuốc khác nhau. Điều này làm tăng nguy cơ quên thuốc, uống sai liều, dùng trùng hoạt chất hoặc gặp các phản ứng không mong muốn và tương tác thuốc.
Trước hết, người bệnh cần sử dụng thuốc đúng theo đơn của bác sĩ, đúng liều lượng và đúng thời gian quy định. Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc, tăng hoặc giảm liều khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế. Đối với các thuốc điều trị tăng huyết áp, bệnh tim mạch hay đái tháo đường, việc tự ý ngưng thuốc có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng.
Bên cạnh đó, gia đình nên lập danh sách đầy đủ các loại thuốc người bệnh đang sử dụng, bao gồm thuốc kê đơn, thuốc mua ngoài, thuốc y học cổ truyền, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc các sản phẩm bổ sung. Mỗi lần đi khám, người bệnh nên mang theo danh sách này hoặc mang toàn bộ thuốc đang dùng để bác sĩ rà soát, đánh giá và điều chỉnh khi cần thiết, qua đó hạn chế nguy cơ tương tác thuốc hoặc sử dụng trùng hoạt chất.
Trong quá trình điều trị, người bệnh và người thân cũng cần theo dõi sát các biểu hiện bất thường sau khi dùng thuốc như chóng mặt, buồn nôn, nổi mẩn, khó thở, phù chân, lơ mơ, té ngã, ăn uống kém hoặc tiểu ít. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, không nên tự ý xử lý hoặc ngừng thuốc tại nhà mà cần liên hệ với cơ sở y tế để được bác sĩ đánh giá và hướng dẫn kịp thời.
Đặc biệt, người cao tuổi không nên tự mua thuốc theo lời truyền miệng, theo kinh nghiệm của người khác hoặc sử dụng đơn thuốc của người quen. Mặc dù triệu chứng có thể giống nhau, nhưng nguyên nhân gây bệnh và tình trạng sức khỏe của mỗi người là hoàn toàn khác nhau. Việc sử dụng thuốc đúng chỉ định, đúng cách và được theo dõi thường xuyên là yếu tố quan trọng giúp kiểm soát bệnh hiệu quả, phòng ngừa biến chứng và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.
PV: Người cao tuổi cần lưu ý những gì về chế độ dinh dưỡng, luyện tập thể lực, giấc ngủ và sinh hoạt hằng ngày?
*Để duy trì sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống, người cao tuổi cần thực hiện lối sống lành mạnh và chăm sóc sức khỏe toàn diện. Trước hết, cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, ăn đa dạng các nhóm thực phẩm, tăng cường rau xanh, trái cây, uống đủ nước và hạn chế muối, đường, chất béo. Người mắc các bệnh mạn tính cần tuân thủ chế độ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ.
Người cao tuổi tập dưỡng sinh để duy trì sức khỏe (hình minh họa).
Bên cạnh đó, người cao tuổi nên tập luyện đều đặn với các hình thức phù hợp như đi bộ, dưỡng sinh hoặc các bài tập tăng sức cơ và giữ thăng bằng; đồng thời ngủ đủ giấc, duy trì giờ giấc sinh hoạt điều độ và hạn chế sử dụng các chất kích thích vào buổi tối.
Té ngã là một trong những nguy cơ sức khỏe rất phổ biến ở người cao tuổi nhưng thường chưa được quan tâm đúng mức. Để phòng ngừa té ngã, trước hết cần tạo một môi trường sống an toàn cho người cao tuổi. Nhà ở nên được bố trí đầy đủ ánh sáng, đặc biệt tại lối đi, cầu thang và nhà vệ sinh. Sàn nhà cần luôn khô ráo, tránh trơn trượt; không để dây điện, thảm lỏng hoặc các vật dụng cản trở lối đi. Nhà vệ sinh nên lắp tay vịn, sử dụng dép chống trượt và, nếu cần thiết, trang bị thêm ghế tắm để bảo đảm an toàn khi sinh hoạt.
Sức khỏe tinh thần cũng rất quan trọng. Người cao tuổi nên thường xuyên giao tiếp với người thân, bạn bè, tham gia các hoạt động cộng đồng, giữ tinh thần lạc quan để nâng cao chất lượng cuộc sống. Gia đình cần quan tâm, theo dõi những thay đổi về tâm lý, trí nhớ và hành vi; khi có các dấu hiệu bất thường như mất ngủ kéo dài, buồn chán, thu mình hoặc suy giảm trí nhớ, cần đưa người cao tuổi đến cơ sở y tế để được thăm khám và can thiệp kịp thời.
PV: Bác sĩ có những khuyến cáo gì giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh, độc lập, hạnh phúc và nâng cao chất lượng cuộc sống?
*Trước hết, tôi muốn nhấn mạnh rằng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà cần có sự chung tay của gia đình và toàn xã hội. Đối với người cao tuổi, hãy chủ động khám sức khỏe định kỳ, kiểm soát tốt các bệnh mạn tính, sử dụng thuốc theo đúng hướng dẫn của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, tập luyện thường xuyên, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần lạc quan và tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng. Khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
Đối với gia đình, hãy quan tâm chăm sóc cả sức khỏe thể chất và tinh thần của người cao tuổi; tạo môi trường sống an toàn, hỗ trợ dùng thuốc đúng cách, đưa đi khám đúng hẹn và thường xuyên trò chuyện, động viên để người cao tuổi luôn cảm thấy được yêu thương, tôn trọng và có ích.
Thông điệp tôi muốn gửi đến quý vị là: Sống thọ là điều đáng quý, nhưng sống khỏe, sống độc lập và sống hạnh phúc mới là mục tiêu quan trọng. Hãy chủ động chăm sóc sức khỏe và đồng hành cùng người cao tuổi mỗi ngày để mọi người đều có tuổi già an vui, khỏe mạnh và chất lượng.
Cảm ơn những chia sẻ hữu ích của BS.CKII Nguyễn Thị Bích Vân!
Bích Ngọc (thực hiện)