Tự tử ở tuổi vị thành niên đang trở thành vấn đề đáng lo ngại, khi ngày càng nhiều học sinh rơi vào khủng hoảng tâm lý, trầm cảm nhưng không được phát hiện và hỗ trợ kịp thời. Để phòng ngừa hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường trong việc nhận diện sớm những biểu hiện bất thường, đồng hành và hỗ trợ các em vượt qua giai đoạn nhạy cảm. Từ đó, giúp các em có suy nghĩ tích cực, từng bước hoàn thiện bản thân và phát triển lành mạnh.
Tuổi vị thành niên – giai đoạn dễ tổn thương
Theo TS.BS Nguyễn Thị Thanh Mai, giảng viên bộ môn Nhi, Trường Đại học Y Hà Nội, một số nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy, 26,3% trẻ vị thành niên có dấu hiệu trầm cảm, 6,3% từng nghĩ đến cái chết, 4,6% lập kế hoạch tự tử và 5,8% đã có hành vi tự tử. Dù số liệu chỉ khảo sát trên một nhóm nhỏ, nhưng đủ để báo động.
Nhiều trường học tổ chức các buổi nói chuyện về tâm lý học đường cho học sinh. Trong ảnh: Một buổi nói chuyện chuyên đề về chăm sóc sức khoẻ sinh sản cho học sinh Trường TH-THCS Minh Thành, phường Chơn Thành, tỉnh Đồng Nai.
Áp lực học tập, kỳ vọng quá lớn từ gia đình, cha mẹ ly hôn, bạo lực học đường, thất bại trong tình cảm, cảm giác cô lập, bị bỏ rơi… là những yếu tố thường gặp. Đặc biệt, ở tuổi vị thành niên, tâm sinh lý có nhiều biến động nhưng các em thiếu kỹ năng xử lý tình huống, dễ hành động theo cảm xúc nhất thời mà không cân nhắc hậu quả.
Như trường hợp của em K., học sinh lớp 9 của một trường THCS trên địa bàn tỉnh Đồng Nai chết trong tư thế treo cổ vào hồi tháng 5-2021. Trước khi chết em K. đã để lại lá thư tuyệt mệnh cho gia đình có nội dung “xin lỗi gia đình, thông cảm cho con”. Theo thông tin ban đầu, vào trưa xảy ra câu chuyện thương tâm, gia đình K. có la rầy, nhắc nhở em chuyện phải dậy sớm, học bài.
Theo báo cáo của UNICEF năm 2021, tự tử là nguyên nhân tử vong phổ biến thứ 5 ở nhóm tuổi 10–19. Trong đó, nhóm 15–19 tuổi, tự tử đứng thứ ba với nữ và thứ tư với nam. Đây không còn là “chuyện cá biệt” mà là một vấn đề mang tính toàn cầu, đặt ra yêu cầu cấp bách về sự quan tâm đúng mức từ gia đình – nhà trường – xã hội.
Gia đình và nhà trường - những “lá chắn” bảo vệ sức khỏe tinh thần cho học sinh
Cô Văn Thị Nương, Hiệu trưởng Trường THCS Tân Thiện (phường Bình Phước, tỉnh Đồng Nai) cho biết, nhà trường luôn cố gắng xây dựng môi trường tích cực, không bạo lực, không kỳ thị. Các tiết kỹ năng sống, hoạt động trải nghiệm, giáo dục ngoài giờ… giúp học sinh rèn luyện khả năng quản lý cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn, tìm kiếm sự trợ giúp khi cần.
Ngoài ra, trường còn tổ chức các buổi chuyên đề tâm lý học đường, lập câu lạc bộ kỹ năng sống, phân công giáo viên theo dõi học sinh hoàn cảnh đặc biệt, có biểu hiện bất ổn, phối hợp với phụ huynh để nắm bắt tâm lý học sinh kịp thời.
Tuy nhiên, cô Nương cũng thừa nhận, thực tế, nhiều trường vẫn thiếu cán bộ chuyên trách tâm lý học đường, phần lớn là kiêm nhiệm, chưa được đào tạo bài bản. Ngoài ra, không ít phụ huynh và học sinh còn e ngại, né tránh khi nói về sức khỏe tâm thần.
Bên cạnh đó, sự quan tâm từ phía gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc dưỡng dục và định hình nhân cách cho trẻ. Mỗi gia đình cần tạo không khí hòa thuận, giao tiếp cởi mở, tránh để công việc bận rộn khiến cha mẹ xa cách con cái. Thay vì áp đặt hay so sánh con với người khác, cha mẹ nên quan tâm, lắng nghe, tôn trọng sở thích và năng lực riêng của con. Hãy là người bạn đồng hành, để con luôn cảm thấy tin tưởng và sẵn sàng chia sẻ khi gặp khó khăn.
Chị Đ.T.H. (phường Bình Phước, tỉnh Đồng Nai) có con gái đang học lớp 9 chia sẻ: “Tôi thường tạo tình huống giả lập để rèn cho con kỹ năng xử lý khi gặp khó khăn. Quan trọng hơn, việc trò chuyện giúp con cái cởi mở hơn với cha mẹ, từ đó giúp con biết chia sẻ những chuyện không vui trong học tập cũng như trong cuộc sống”.
Tự tử ở tuổi vị thành niên không chỉ là bài toán của ngành giáo dục hay y tế, mà là trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Để phòng ngừa hiệu quả, cần tạo không gian lắng nghe ở gia đình để các con cảm thấy an toàn để chia sẻ. Tăng cường giáo dục kỹ năng sống, tạo một môi trường sống an toàn, lành mạnh và tích cực để các em có điều kiện phát triển toàn diện, trở thành những công dân sống tích cực và có ích cho xã hội trong tương lai.
Đỗ Hoa